Pesten

Overzicht

Plagen

Of we nu jong zijn of oud, allemaal plagen we weleens en worden we geplaagd. Kinderen leggen een nepspin op het bureau van hun nieuwe juf, collega’s halen een één-april-grap  met elkaar uit. Ook Sinterklaas plaagt in zijn gedichten heel wat af. Plagerijen zijn niet kwaad bedoeld. Plager en geplaagde zijn aan elkaar gewaagd. Ze houden elkaar over en weer voor de gek.

Pesten

Anders wordt het wanneer klasgenoten elke dag opnieuw een mollig meisje voor biggetje uitschelden of een jongen op weg naar school slaan en duwen. Of wanneer een werknemer elke werkdag e-mails met hatelijke teksten krijgt. Of iemands manier van lopen steeds wordt nageaapt. Dan is er sprake van pesten. Pesten kan lichamelijke en psychische klachten veroorzaken. Het kan iemand voor het leven beschadigen. Tussen pester en gepeste is er geen evenwicht. De pester heeft de overmacht. Hij is lichamelijk sterker, gevatter en mondiger of ontleent macht aan zijn positie. Vaak gebeurt pesten in groepsverband. Pesters hebben bovendien - hoe onbewust misschien ook - de bedoeling het slachtoffer te kwetsen.

Kinderen en volwassenen

Pesten komt veel voor bij kinderen, op school, op straat of bij een club. Maar volwassenen kunnen evengoed het slachtoffer worden. Meestal gebeurt dit op het werk. Ook buren kunnen elkaar erg pesten, bijvoorbeeld door expres keiharde muziek te draaien.

Hoe vaak komt het voor?

Pesten komt veel voor, zowel bij kinderen als bij volwassenen. Ongeveer 8% van de kinderen op de basisschool wordt minstens eenmaal per week gepest. Dat zijn er gemiddeld twee per klas. In het voortgezet onderwijs is dit 2%. In totaal gaat het om ongeveer 350.000 kinderen. Verder loopt naar schatting één op de vier werknemers in de dertig jaar dat mensen gemiddeld werken het risico slachtoffer te worden van pesterij. In Nederland worden op dit moment zo’n 250.000 mensen gepest. In twee op de drie gevallen maakt een collega de werknemer het leven zuur, in de overige gevallen de leidinggevende.
Pesten raakt veel mensen. Het is niet iets om je voor te schamen of om verborgen te houden.

Laatst bijgewerkt: 30 december  2011

Symptom

De volgende signalen kunnen erop wijzen dat een kind of volwassene wordt gepest:

• Niet meer naar school, werk, sportclub of vereniging willen. Uitvluchten verzinnen.
• Niets meer vertellen over school of werk.
• Geen klasgenoten mee naar huis nemen of niets meer met collega’s ondernemen.
• Slechte prestaties leveren.
• Slaapproblemen, nachtmerries.
• Concentratieproblemen.
• Somber, futloos of teruggetrokken gedrag.
• Lichamelijke klachten, zoals hoofdpijn of buikpijn, moeheid.
• Blauwe plekken.
• Beschadigde of kwijtgeraakte spullen.

 Laatst bijgewerkt: 10 januari 2012

Oorzaken

Zwakke plek

Elk mens kan het slachtoffer worden van pesten, maar sommige mensen lopen meer risico.  Eén belangrijke reden is dat ze niet in staat zijn goed voor zichzelf op te komen.
Pesters kiezen de kwetsbaarste in de groep als slachtoffer. Degene die zich weerloos of machteloos voelt. Als het slachtoffer gaat huilen of overdreven agressief of verdedigend reageert, is dat voor de pester het bewijs dat de pesterij raak was. De pester pakt een persoon altijd op diens zwakke plek, zoals een afwijkend uiterlijk, een accent, snel blozen, dik zijn, slim of juist niet zo slim zijn. Zo’n kenmerk is nooit alleen bepalend. Zeker zo belangrijk is dat de persoon er zelf onzeker of ontevreden over is. Ook kan het zijn dat de gepeste anders is dan ‘de groep’. Iemand kan uit de toon vallen door een hobby, een overtuiging of waarden en normen. Als die persoon zich niet wil aanpassen aan de groep, kan dit tot pesten leiden.

Redenen om te pesten

Mensen kunnen om uiteenlopende redenen pesten. Een pestkop pest meestal om onzekerheid te verbergen en macht te krijgen. Met zijn gedrag geeft de pestkop zichzelf een (stoere) houding. Anderen gaan tegen hem opkijken. Soms pest iemand om eigen frustraties af te reageren of uit onmacht om op een gelijkwaardige manier met anderen om te gaan. Ook jaloezie kan een reden zijn om te pesten. Meestal weet de pester zelf niet goed waarom hij het doet. Hij beseft ook niet wat het met de gepeste doet. Daarom voelt de pester zich niet schuldig. Het was immers ‘maar een grapje’.

De omstandigheden

Soms heeft pesten weinig met het slachtoffer te maken en is het een uitlaatklep voor frustraties binnen een groep. In werksituaties komt pesten vaak voor als er veel competitie en kliekvorming is.

De omstanders

Bij pesten zijn altijd omstanders betrokken. Voor een deel zijn dit meelopers die zelf ook pesten. Maar het merendeel bestaat uit mensen die doen of ze niets merken. Zo lopen ze minder risico om zelf te worden gepest of buitengesloten. Vaak voelen ze zich wel schuldig, maar uit angst voor hun eigen veiligheid grijpen ze niet in. Wie het toch voor het slachtoffer opneemt, wordt meestal de mond gesnoerd. Omstanders leggen de schuld regelmatig bij de gepeste zelf. Ze zeggen dat hij of zij het zelf uitlokte.

Zwijgen

Slachtoffers praten zelden uit zichzelf met ouders, leerkrachten, hun partner of vrienden over pesterijen. Ze hebben vaak het gevoel dat het hun eigen schuld is. Of ze schamen zich omdat ze ‘niet populair’ zijn. Ook denken ze vaak dat praten toch niet helpt. Ze zijn bang dat het pesten erger wordt als uitkomt dat ze erover gepraat hebben.  Of dat ze niet serieus worden genomen. Maar zwijgen houdt pesten juist in stand. Alleen door het pesten en de pester bekend te maken, kan het stoppen.

Manieren van pesten

Mensen kunnen op verschillende manieren pesten: met woorden, lichamelijk of op een andere manier. Meisjes en jongens pesten ieder op hun eigen manier. Meisjes doen dit meer met woorden, bijvoorbeeld door te roddelen en geheimen te verklappen. Jongens pesten vaker lichamelijk. Volwassenen, bijvoorbeeld in een bedrijf, pesten door iemand steeds belachelijk te maken vanwege uiterlijk, sekse, seksuele geaardheid, herkomst of levensopvatting. Of door die persoon buiten te sluiten bij gesprekken of afspraakjes. Leidinggevenden pesten medewerkers door hen veel te laten overwerken, voortdurend hun werk af te kraken of hen ver onder of boven hun niveau te laten werken. Pesten kan ontaarden in agressie of seksuele intimidatie.

De meest voorkomende manieren van pesten zijn:

• Met woorden.
• Belachelijk maken, uitlachten.
• Kleineren, vernederen.
• Schelden, bijnamen geven.
• Roddelen.
• Gemene briefjes, e-mails of sms-berichten sturen.
• Bedreigen.
• Achterna lopen.
• Klem zetten of opsluiten.
• Trekken, duwen, schoppen, slaan.
• Doodzwijgen of buitensluiten bij gesprekken of activiteiten.
• Spullen aftroggelen of geld afpersen.
• (dierbare) bezittingen afpakken of vernielen.

Laatst bijgewerkt: 10 januari 2012

Diagnose

De eerste stap is toegeven en accepteren dat er iets aan de hand is. Neem je gevoelens en klachten serieus. Hieronder lees je meer over wat jezelf kunt doen.

Praten

Het is belangrijk je problemen met anderen te delen. Praten lucht op! Door te praten over je problemen geef je voor jezelf toe dat ze er zijn. Door hardop te denken merk je wat voor klachten je hebt en hoe erg ze zijn. En misschien ontdek je dat je niet de enige bent met dit probleem. Misschien kan deze persoon je steun geven. Er rust nog altijd een taboe op psychische problemen. Veel mensen durven niet over hun problemen te praten uit schaamte of uit angst ‘gek’ gevonden te worden. Die angst is meestal onterecht.

Praten, maar met wie?

Het is belangrijk iemand te kiezen bij wie je je op je gemak voelt. Iemand die jou goed kent en die om je geeft. Dat kan een zus, broer of ouder zijn. Maar ook een goede vriendin of sportmaatje. Soms zijn problemen gemakkelijker te bespreken met iemand die je minder goed kent. Denk aan een collega, een vertrouwenspersoon of een bedrijfsarts. Het kan ook een geestelijk raadsman of –vrouw zijn.

Bellen

Wil je of kun je niet met iemand uit je omgeving praten? Dan kun je ook bellen met een telefonische hulpdienst. Je bepaalt zelf wanneer je belt en je kunt anoniem blijven. Ook familieleden en andere naasten kunnen hier terecht. Hieronder leest je twee voorbeelden van telefonische hulpdiensten.

• Psychische Gezondheidslijn
  De mensen aan de telefoon zijn vrijwilligers die veel weten over psychische problemen. Ze luisteren naar je, kunnen je steun bieden en advies geven. Ze hebben telefoonnummers en adressen van patiëntenverenigingen en hulpverleners bij je in de buurt. Bel 0900 903 903 9 (€ 0,20 p/min. elke werkdag van 10.00 – 16.00 uur).
• Sensoor
  Deze telefonische hulpdienst is dag en nacht bereikbaar. De mensen aan de telefoon zijn vrijwilligers die weten hoe belangrijk het is om je verhaal aan iemand kwijt te kunnen. Bel 0900 0767 (€ 0,05 p/min.).

Schrijven

Misschien kun je niet over je problemen praten, omdat het te gevoelig is. Dan kun je je problemen ook opschrijven. Schrijven kan een manier zijn om onder woorden te brengen wat je bezighoudt. Je kunt het voor jezelf houden en het in een dagboek opschrijven. Ook kun je iemand een brief schrijven. Je kunt je verhaal of vraag ook mailen naar de Psychische Gezondheidslijn. 

Online tools en therapie
Voor veel klachten kan het internet een uitkomst bieden. Dit, al dan niet begeleide, online aanbod varieert van tools tot therapie.

Informatie zoeken

Informatie kan je helpen inzicht te krijgen in je problemen of klachten. Over psychische problemen en psychiatrische ziekten bestaan folders, brochures, (zelfhulp) boeken, dvd’s en internetsites zoals deze.

Brochures, boeken en dvd’s kun je bestellen in de webwinkels van het Fonds Psychische Gezondheid en het Trimbos instituut. Je kunt ook terecht bij een Informatiewinkel Geestelijke Gezondheidszorg bij je in de buurt. Daar vind je informatie over psychische problemen, behandelingen en therapeuten. Adressen vind je in de telefoongids of op internet.

Veel instellingen voor geestelijke gezondheidszorg organiseren informatiebijeenkomsten over psychische problemen. Sommige bijeenkomsten zijn voor mensen met een bepaald psychisch probleem, andere zijn voor partners of ouders. Ze worden vaak aangekondigd in huis-aan-huisbladen.

Cursussen en trainingen bij instellingen voor geestelijke gezondheidszorg 

Elke instelling voor geestelijke gezondheidszorg (GGZ) geeft trainingen en cursussen voor het aanpakken van lichte psychische klachten. Kijk voor meer informatie op de website van de instelling voor geestelijke gezondheidszorginstelling bij je in de buurt.

Hulp zoeken

Gaan de klachten niet over? Of worden ze erger en maak je je daar zorgen over? Merk je dat je niet goed meer kunt functioneren? Dan is het verstandig om hulp te zoeken bijvoorbeeld bij de huisarts.

Tips voor gepeste werknemers

• Accepteer of verzwijg het pesten niet, want het zal niet vanzelf stoppen.
• Houd goed voor ogen dat het pesten niet jou schuld is.
• Zoek steun of hulp. Praat erover met iemand die je vertrouwt, zoals een collega, een vertrouwenspersoon of de personeelsfunctionaris. Zoek samen naar oplossingen.
• Laat je zo nodig door een deskundige adviseren (bijvoorbeeld van de vakbond).
• Schrijf alles op, in aantekeningen of verhalen. Dit lucht op. Het kan bovendien belangrijk zijn in geval van een rechtszaak of schadeclaim.
• Doe meer dingen die je goed kunt en waarbij je je lekker voelt, bijvoorbeeld een sport of hobby. Dit is goed voor je zelfvertrouwen.

Laatst bijgewerkt: 10 januari 2012

Behandeling

Voor jezelf opkomen

Het is heel belangrijk dat de gepeste leert beter voor zichzelf op te komen. Dit kan bijvoorbeeld door een cursus zelfverdediging of judo. Jouw kind kan ook assertiever worden door het zelfstandigheid en inspraak te geven. Het leert daardoor onderhandelen en een eigen mening te verwoorden. Als de gepeste moeite heeft met contacten leggen of niet goed aanvoelt hoe groepen werken, kan een cursus sociale vaardigheden helpen.

Cultuurverandering

Om het pesten te laten stoppen is er echter meer nodig. De cultuur op school, op het werk of elders, moet veranderen. Pesten moet daarin ontoelaatbaar worden. Leerkrachten en leidinggevenden spelen daarbij een belangrijke rol. Ze moeten pesters tot de orde roepen. Ze kunnen tijdens lessen of groepsgesprekken ingaan op het verschijnsel pesten. Pesters en meelopers moeten gaan beseffen wat ze het slachtoffer aandoen. Ze moeten leren dat pesten niet stoer of leuk is.

Pestcontract of gedragscode

Zowel voor scholen als bedrijven bestaan speciale (les)programma’s voor het omgaan met pesten. Op veel scholen maken leerkrachten samen met de leerlingen een pestcontract. Sommige bedrijven hebben een gedragscode. Op grond daarvan kunnen kinderen en volwassenen aangesproken worden op de afspraken over hun gedrag, ook door elkaar.

Laatst bijgewerkt: 10 januari 2012

Je Omgeving

Dat je van pesten ‘flink’ wordt, is een vooroordeel. Het is beslist niet waar! Pesten kan iemands leven grondig vergallen. Veel gepeste mensen hebben het gevoel in een nachtmerrie te leven. Pesten maakt de slachtoffers angstig, onzeker en op den duur geïsoleerd. In het uiterste geval kan dit zelfs leiden tot (pogingen tot) zelfdoding.

Gevolgen van pesten als kind

Jeugdervaringen met pesten laten hun sporen na. Slachtoffers houden later vaak last van psychische klachten, zoals angsten en depressies. Contacten leggen kost hen meestal veel moeite. Vaak zijn ze onzeker in vriendschappen en wantrouwend tegenover andere mensen. Gebrek aan zelfvertrouwen en eenzaamheid komen veel voor. Soms worden slachtoffers later zelf pester, omdat ze niet hebben geleerd gewoon met anderen om te gaan. Ook pestkoppen ondervinden gevolgen van hun gedrag: ze slagen er vaak niet in een opleiding af te ronden. Ze hebben een grotere kans in de criminaliteit terecht te komen en aan alcohol verslaafd te raken.

Gevolgen van pesten op het werk

Mensen die op het werk worden gepest, kunnen allerlei lichamelijke en depressieve klachten krijgen. Ze kunnen voor kortere of langere tijd ziek worden. Veel gepeste werknemers vragen uiteindelijk om overplaatsing of nemen ontslag. Voor het bedrijf heeft pesten eveneens grote gevolgen: op de werkvloer ontstaat een verziekte sfeer, de productiviteit neemt af en de ziektekosten stijgen.

Tips voor ouders van gepeste kinderen

• Als je vermoedt dat je kind wordt gepest, probeer het dan aan de praat te krijgen over wat er op school of daarbuiten gebeurt. Laat het vertellen wie wat doet, wanneer en waar.
• Neem het verhaal van je kind serieus. Geef je kind aandacht en steun. Weesvoorzichtig met adviezen als ‘flink’ zijn of ‘negeer die pestkoppen’.
• Laat je kind merken dat het geen schuld heeft aan het pesten.
• Spreek af dat je kind het direct vertelt als er weer iets gebeurt.
• Bespreek met je kind hoe het pesten aangepakt kan worden. Voor het opnieuw opbouwen van zelfvertrouwen is het heel belangrijk dat jouw kind weet wat er waarom gebeurt en daar invloed op heeft.
• Vertel over het pestgedrag aan de leerkracht, trainer of mentor. Zoek samen naar oorzaken en oplossingen. Laat het contact met de ouders van de pester over aan de school of (sport)club.
• Help je kind zijn nare ervaringen en gevoelens te uiten. Als het er moeilijk over kan praten, kun je - bijvoorbeeld - tekenen, schrijven of poppenkastspel gebruiken. Laat je kind kiezen.
• Stimuleer je kind dingen te doen die het goed kan, thuis of op een club. Geef complimenten voor dingen die goed gaan. Dit geeft zelfvertrouwen.
• Zoek meer informatie over pesten in boekhandel, bibliotheek of op internet. Er zijn ook goede boeken voor kinderen over pesten.

Laatst bijgewerkt: 10 januari 2012

Advies

Organisaties
 
Fonds Psychische Gezondheid
Psychische Gezondheidslijn, voor vragen over psychische problemen. Telefoon: 0900 903 903 9 (op werkdagen van 10.00 – 16.00 uur, € 0,20 p/m) of stel je vraag via het online formulier.

Pestweb
Informatie en advies aan en begeleiding van leerlingen en docenten.  
 
50tien
Informatie voor ouders en verzorgers via 0800 - 5010 (gratis).
 
de Kindertelefoon
Landelijk telefoonnummer waar kinderen terecht kunnen als ze gepest worden. Bel 0800 - 0432 (gratis). 

Trimbos-instituut
Het Trimbos-instituut zet zich in voor het verbeteren van de geestelijke gezondheid door het delen van kennis.

Hulp & Instanties
Hier vind je meer informatie over hulp & Instanties. Wie doet wat en waar vind je ze bij jou in de buurt.
 
 
________________________________________
Meer lezen
 
Pesten;
Wat is het? Wat doe je er aan?  Pedagogfische handreiking voor ouders, opvoeders en leerkrachten.
G. Deboute en I. Schelstraete, 2000.
ISBN 9054612983
 
Pesten op het werk.  Leert de werknemer zich te weren tegenover pesterijen en de werkgever de vele vormen van pesten in het bedrijf te herkennen en er maatregelen tegen te nemen.
B. van der Meer, 1997.
ISBN 9023232941
 
Pesten op school.  Lessuggesties voor leerkrachten.
B. van der Meer, 1997.
ISBN 9023232399
 
Pesten.  Over pesten op scholen.
T. van Dugteren, 2004.
ISBN 9026928599

Lees het ervaringsverhaal van Roy op de website van het Fonds Psychische Gezondheid.

Laatst bijgewerkt: 10 januari 2012