Schizofrenie

Overzicht

Verstoorde werkelijkheid

Ieder mens denkt weleens dat hij een stem hoort terwijl niemand iets geroepen heeft. Of hij denkt in de schemering een persoon te zien, om te ontdekken dat het een boom is. Maar sommige mensen zien beelden of horen stemmen die er voor anderen niet zijn. Terwijl die in hun beleving écht bestaan. Anderen zijn er vast van overtuigd dat iemand hen achtervolgt. Of ze geloven heilig dat de mensheid moeten behouden voor een ramp. In zo’n toestand zeggen deze mensen dingen die voor buitenstaanders onbegrijpelijk zijn. Ze maken een verwarde indruk en zíjn ook echt in de war. Hun contact met de werkelijkheid is ernstig verstoord. Mensen in zo’n toestand hebben een psychose. Er kan dan sprake zijn van schizofrenie.

Van schizofrenie is sprake als iemand één langdurige psychose of meerdere psychosen heeft doorgemaakt en in de tussenliggende periodes niet goed functioneert. Bij schizofrenie worden de verschijnselen die horen bij een psychose de positieve symptomen van schizofrenie genoemd: ze zijn duidelijk aanwezig. De verschijnselen van het verminderd functioneren worden de negatieve symptomen van schizofrenie genoemd: bepaalde vaardigheden of eigenschappen zijn afwezig.

Misverstanden

Over het begrip schizofrenie bestaan allerlei misverstanden en vooroordelen. Schizofrenie is van oorsprong een Grieks woord. Het betekent ‘gespleten geest’. Daar komt het misverstand vandaan dat mensen met schizofrenie meerdere persoonlijkheden zouden hebben. Dat is niet zo! Ook hardnekkig is het idee dat schizofrenie het gevolg is van de manier waarop de ouders, met name de moeder, met hun kinderen omgaan. Ook dit klopt niet! Schizofrenie is voor een belangrijk deel erfelijk bepaald. Tenslotte is een veelgehoord vooroordeel dat mensen met schizofrenie gevaarlijk zijn. Maar mensen met schizofrenie zijn niet vaker agressief dan de gemiddelde Nederlander.

Hoe vaak komt het voor?

Schizofrenie is geen zeldzaamheid. De ziekte komt bij bijna 1% van de Nederlandse bevolking voor. Dat zijn ruim 130.000 mensen. De ziekte openbaart zich meestal voor het eerst tussen het zestiende en het dertigste levensjaar. De verschijnselen variëren sterk van persoon tot persoon. Schizofrenie komt bij mannen en vrouwen evenveel voor, maar mannen treft het op een gemiddeld jongere leeftijd. Schizofrenie raakt veel mensen. Het is niet iets om je voor te schamen of om verborgen te houden.

Laatst bijgewerkt: 30 december 2011

Symptom

Positieve symptomen van schizofrenie: Psychose

De positieve symptomen van schizofrenie zijn de verschijnselen die horen bij een psychose. Tijdens een psychose maken mensen een vreemde indruk op hun omgeving. Ze doen en zeggen ongerijmde dingen. Hun gevoelens lijken niet te kloppen met wat er om hen heen gebeurt. Ze kunnen bijvoorbeeld zonder duidelijke aanleiding in lachen of huilen uitbarsten. Dit komt doordat iemand die een psychose doormaakt, in een eigen werkelijkheid leeft. Hij koppelt gedachten en waarnemingen aan gevoelens of gedragingen die er niet echt mee samenhangen. Informatie uit de buitenwereld dringt niet goed of soms helemaal niet door. Normaal gesproken scheiden mensen informatie (=prikkels) uit de buitenwereld automatisch in belangrijke en onbelangrijke informatie. Onbelangrijke informatie is bijvoorbeeld achtergrondgeluid en –beeld. Belangrijke informatie is informatie die verwerkt moet worden. Mensen in een psychose kunnen deze scheiding niet maken. Daardoor krijgen ze een overdosis aan prikkels te verwerken en raken hun hersenen overbelast.

Wanen

Wanen zijn overtuigingen of gedachten die niet overeenkomen met de werkelijkheid en waarbij degene met de wanen zelf het middelpunt is. Hoe onterecht of vergezocht ook, de persoon houdt vast aan deze denkbeelden. Bekende wanen zijn de paranoïde wanen, waarbij mensen denken dat ze worden achtervolgd of vergiftigd. Of het slachtoffer zijn van een complot waarbij hun gedachten worden ‘afgetapt’. Ook identiteitswanen zijn vrij bekend. Mensen die daaraan lijden, denken bijvoorbeeld dat ze afgezant van God zijn of president van de Verenigde Staten. Iemand met een betrekkingswaan kan denken dat bepaalde gebeurtenissen, zoals berichten op de televisie of radio, speciaal voor hem zijn bedoeld.

Hallucinaties

Mensen die hallucineren, horen, zien, voelen of ruiken dingen die anderen niet waarnemen. Stemmen horen komt het meest voor. Bij sommige mensen geven die stemmen bij alles commentaar of advies. Bij anderen geven ze (gevaarlijke) opdrachten. In enkele gevallen voelen mensen ook van alles aan of in het lichaam. Bijvoorbeeld dat ze door onzichtbare handen naar achter worden geduwd of dat er een slang in hun buik rondkruipt.

Verward denken

In een psychose gaat het denken te snel, te langzaam of verloopt het chaotisch. De gedachten zijn onsamenhangend en moeilijk te sturen. De psychotische persoon gaat ook anders praten en reageren. Hij heeft moeite anderen te begrijpen. De persoon in kwestie ratelt aan één stuk door, springt van de hak op de tak of zegt de woorden van een ander precies na.

Een psychose kan ook plotseling optreden. De verschijnselen kunnen iemand zo angstig, agressief of depressief maken dat er gevaar voor de persoon zelf of de omgeving ontstaat. De persoon kan zich tijdens een psychose van de buitenwereld isoleren of zichzelf verwaarlozen en daardoor ondervoed en vervuild raken. Dan kan een opname in een algemeen psychiatrisch ziekenhuis noodzakelijk zijn.

Verminderd functioneren

De negatieve symptomen van schizofrenie zijn verschijnselen van verminderd functioneren: bepaalde vaardigheden of eigenschappen die afwezig zijn. Mensen met schizofrenie functioneren in de perioden tussen de psychosen sociaal en psychisch minder goed. Ze lijken weinig energie te hebben en tonen weinig emoties. Ze verwaarlozen zichzelf, hun werk en hun sociale contacten. Voor hun omgeving zijn ze moeilijk te bereiken. Ze begrijpen sociale situaties en signalen niet altijd even goed. Ze voelen zich leeg en somber. Ze kunnen zich slecht concentreren en moeilijk besluiten nemen.

Signalen van een naderende psychose

Een psychose wordt vaak voorafgegaan door stress en begint meestal met lichte verschijnselen. Achteraf bezien blijken er in veel gevallen voorbodes te zijn geweest. Een naderende psychose uit zich vaak in:

• Neiging zich te isoleren
• Schuw en angstig gedrag
• Concentratieproblemen
• Verminderde prestaties op school of werk
• Voorliefde voor magie, mystiek, het paranormale, religie of filosofie
• Problemen met socialen contacten

Omdat deze symptomen ook bij de leeftijd of de persoon zelf kunnen horen, denken mensen in de omgeving niet snel aan schizofrenie. Een psychose kan ook plotseling optreden, zonder signalen vooraf.

Laatst bijgewerkt: 10 januari 2012

Oorzaken

Schizofrenie ontstaat meestal door een combinatie van biologische, sociale en psychologische factoren.

Biologische factoren

Bij het ontstaan van schizofrenie speelt aanleg de belangrijkste rol. Aanleg wordt deels bepaald door erfelijke factoren. Schizofrenie komt in bepaalde families meer voor. Basis van de ziekte is waarschijnlijk een stoornis in de ontwikkeling van de hersenen die al voor de zesde maand van de zwangerschap optreedt. Bij mensen met schizofrenie zijn afwijkingen gevonden in de structuur van bepaalde hersengebieden en in signaalstoffen in de hersenen. Die maken dat de verwerking van informatie uit de buitenwereld niet optimaal verloopt.

Psychische en sociale factoren

Psychische en sociale factoren bepalen mede of de aanleg of kwetsbaarheid voor schizofrenie daadwerkelijk tot uiting komt. Ingrijpende gebeurtenissen, zoals de dood van een dierbaar iemand, een verbroken relatie, een verhuizing, moeilijkheden op het werk en de overgang van de puberteit naar de adolescentie, kunnen de ziekte uitlokken. Mensen met schizofrenie kunnen slecht tegen veranderingen en stress. Het gebruik van drugs, zoals weed, hasj, XTC, cocaïne en amfetamine, kan bij mensen die aanleg daarvoor hebben een psychose uitlokken.

Laatst bijgewerkt: 10 januari 2012

Diagnose

De eerste stap is toegeven en accepteren dat er iets aan de hand is. Neem je gevoelens en klachten serieus. Hieronder lees je meer over wat jezelf kunt doen.

Praten

Het is belangrijk je problemen met anderen te delen. Praten lucht op! Door te praten over je problemen geef je voor jezelf toe dat ze er zijn. Door hardop te denken merk je wat voor klachten je hebt en hoe erg ze zijn. En misschien ontdek je dat je niet de enige bent met dit probleem. Misschien kan deze persoon je steun geven. Er rust nog altijd een taboe op psychische problemen. Veel mensen durven niet over hun problemen te praten uit schaamte of uit angst ‘gek’ gevonden te worden. Die angst is meestal onterecht.

Praten, maar met wie?

Het is belangrijk iemand te kiezen bij wie je je op je gemak voelt. Iemand die jou goed kent en die om je geeft. Dat kan een zus, broer of ouder zijn. Maar ook een goede vriendin of sportmaatje. Soms zijn problemen gemakkelijker te bespreken met iemand die je minder goed kent. Denk aan een collega, een vertrouwenspersoon of een bedrijfsarts. Het kan ook een geestelijk raadsman of –vrouw zijn.

Bellen

Wil je of kun je niet met iemand uit je omgeving praten? Dan kun je ook bellen met een telefonische hulpdienst. Je bepaalt zelf wanneer je belt en je kunt anoniem blijven. Ook familieleden en andere naasten kunnen hier terecht. Hieronder leest je twee voorbeelden van telefonische hulpdiensten.

• Psychische Gezondheidslijn
  De mensen aan de telefoon zijn vrijwilligers die veel weten over psychische problemen. Ze luisteren naar je, kunnen je steun bieden en advies geven. Ze hebben telefoonnummers en adressen van patiëntenverenigingen en hulpverleners bij je in de buurt. Bel 0900 903 903 9 (€ 0,20 p/min. elke werkdag van 10.00 – 16.00 uur).
• Sensoor
  Deze telefonische hulpdienst is dag en nacht bereikbaar. De mensen aan de telefoon zijn vrijwilligers die weten hoe belangrijk het is om je verhaal aan iemand kwijt te kunnen. Bel 0900 0767 (€ 0,05 p/min.).

Schrijven

Misschien kun je niet over je problemen praten, omdat het te gevoelig is. Dan kun je je problemen ook opschrijven. Schrijven kan een manier zijn om onder woorden te brengen wat je bezighoudt. Je kunt het voor jezelf houden en het in een dagboek opschrijven. Ook kun je iemand een brief schrijven. Je kunt je verhaal of vraag ook mailen naar de Psychische Gezondheidslijn. 

Online tools en therapie
Voor veel klachten kan het internet een uitkomst bieden. Dit, al dan niet begeleide, online aanbod varieert van tools tot therapie.

Informatie zoeken

Informatie kan je helpen inzicht te krijgen in je problemen of klachten. Over psychische problemen en psychiatrische ziekten bestaan folders, brochures, (zelfhulp) boeken, dvd’s en internetsites zoals deze.

Brochures, boeken en dvd’s kun je bestellen in de webwinkels van het Fonds Psychische Gezondheid en het Trimbos instituut. Je kunt ook terecht bij een Informatiewinkel Geestelijke Gezondheidszorg bij je in de buurt. Daar vind je informatie over psychische problemen, behandelingen en therapeuten. Adressen vind je in de telefoongids of op internet.

Veel instellingen voor geestelijke gezondheidszorg organiseren informatiebijeenkomsten over psychische problemen. Sommige bijeenkomsten zijn voor mensen met een bepaald psychisch probleem, andere zijn voor partners of ouders. Ze worden vaak aangekondigd in huis-aan-huisbladen.

Cursussen en trainingen bij instellingen voor geestelijke gezondheidszorg 

Elke instelling voor geestelijke gezondheidszorg (GGZ) geeft trainingen en cursussen voor het aanpakken van lichte psychische klachten. Kijk voor meer informatie op de website van de instelling voor geestelijke gezondheidszorginstelling bij je in de buurt.

Hulp zoeken

Gaan de klachten niet over? Of worden ze erger en maak je je daar zorgen over? Merk je dat je niet goed meer kunt functioneren? Dan is het verstandig om hulp te zoeken bijvoorbeeld bij de huisarts.

Tips voor mensen met schizofrenie:

• Probeer regelmatig te leven. Zorg voor een vast dag- en slaapritme.
• Zoek een omgeving op met weinig spanningen. Leer met stress omgaan.
• Gebruik de voorgeschreven medicijnen altijd op een vast tijdstip.
• Leer de factoren die een psychose uitlokken en de signalen van een nieuwe psychose herkennen.
• Trek op tijd aan de bel als je voelt dat het mis dreigt te gaan.
• Zoek iemand die je vertrouwt en met wie je je ervaringen en gevoelens kunt delen.
• Maak met je omgeving en je behandelaar een ‘noodplan’ voor  hoe te handelen bij een nieuwe psychose of crisis.
• Stel toekomstverwachtingen bij.

Een psychose verwerken kost veel tijd. De schade die is ontstaan moet worden hersteld, evenals de vroegere sociale contacten. Veel mensen merken dat ze na een psychose blijvend minder kunnen dan voorheen. Als vanouds werken of studeren lukt vaak niet meer. Ook het onderhouden van sociale contacten of een relatie is moeilijk. Iemand die aan schizofrenie lijdt, moet zijn wensen en toekomstverwachtingen dus flink bijstellen.

Laatst bijgewerkt: 10 januari 2012

Behandeling

Met medicijnen en behandeling lukt het vaak controle te krijgen over de ziekte en te leren om gebruik te maken van de capaciteiten en mogelijkheden die overblijven. Lotgenotencontact en zelfzorg zijn daarbij eveneens belangrijk. Schizofrenie is niet te genezen, maar meestal wel goed te behandelen. Hoe eerder een behandeling begint, hoe beter de te verwachten resultaten.

Therapie helpt

Gesprekstherapie, zoals psycho-educatie, draagt bij tot een vermindering van symptomen, een beter inzicht in de ziekte, tot vroegtijdige herkenning van de signalen, bestrijding van een nieuwe psychose en tot juist medicijngebruik. Sociale-vaardigheidstraining helpt bij het verbeteren van het sociaal functioneren. Arbeidsrehabilitatie kan vervolgens helpen bij het vinden en behouden van aangepast werk. Lotgenotencontact kan de patiënt en diens omgeving helpen de ziekte te accepteren en ermee te leren omgaan.

Medicijnen

Medicijnen spelen een belangrijke rol bij de behandeling van schizofrenie. Het is belangrijk dit medicijngebruik te combineren met gesprekstherapie en lotgenotencontact. Voor iemand die eenmaal een psychose heeft gehad, is de kans op een volgende psychose binnen een jaar 70% als hij stopt met de medicijnen.
Met medicatie, aanvullende behandelingen en ondersteuning is die kans terug te brengen tot 15%.

Blijven gebruiken

Antipsychotica kunnen een psychose terugdringen. Ze helpen helderder te denken en de wanen en hallucinaties naar de achtergrond te dringen. Ook verminderen ze de ‘negatieve symptomen’, zoals afwezigheid en onbereikbaarheid. Na een eerste psychose moeten de medicijnen minimaal twee jaar worden gebruikt. Als de diagnose schizofrenie is gesteld, wordt sterk aanbevolen de medicijnen altijd te blijven gebruiken vanwege de grote kans op een volgende psychose. Ook wanneer de patiënt zich beter voelt. Het duurt meestal enkele weken voordat het effect van de medicijnen merkbaar wordt. Om een goed effect te bereiken moeten de medicijnen met grote regelmaat worden ingenomen. Bij 10 tot 30% van de mensen werken antipsychotica niet of onvoldoende.

Bijwerkingen

Antipsychotica kunnen bijwerkingen hebben, die per persoon verschillen. Het is belangrijk samen met de behandelend arts te zoeken naar het meest geschikte medicijn. De meest voorkomende bijwerkingen zijn: bewegingsproblemen, lichamelijke onrust, gewichtstoename, gevoelsvervlakking en seksuele problemen. De nieuwere antipsychotica hebben andere bijwerkingen, maar veroorzaken nauwelijks bewegingsproblemen.

Laatst bijgewerkt: 10 januari 2012

Je Omgeving

Ingrijpende gevolgen

Schizofrenie heeft ingrijpende gevolgen, zowel voor de patiënt als voor de omgeving. Zo’n 10% van alle mensen met schizofrenie maakt uiteindelijk een eind aan zijn leven. Een psychose doormaken is een eenzame, beangstigende en overweldigende ervaring. Niets is meer vertrouwd of vanzelfsprekend. Gedachten, stemmen en beelden volgen elkaar voortdurend op. De verschijnselen kunnen iemand zo angstig, agressief of depressief maken dat er gevaar voor de persoon zelf of de omgeving ontstaat. Iemand kan zich tijdens een psychose van de buitenwereld isoleren of zichzelf verwaarlozen. Daardoor kan hij ondervoed en vervuild raken. Dan kan een opname in een algemeen psychiatrisch ziekenhuis noodzakelijk zijn.

Tips voor de omgeving

• Waarschuw de persoon in een vroeg stadium als je signalen  van een nieuwe psychose ziet. Stimuleer hem hulp te zoeken.
• Probeer in een psychose de wanen en hallucinaties niet weg te praten. Voor de betrokkene zijn deze de werkelijkheid. Probeer erachter te komen wat de persoon voelt en denkt.
• Geef in het contact jouw gevoelens en grenzen aan. Wees eerlijk en duidelijk.
• Help de omgeving rustig en stabiel te houden. Pas op voor overbezorgdheid en betutteling.
• Neem ook tijd voor jezelf, je vrienden en hobby’s.
• Zoek zelf steun als het je teveel wordt.

Laatst bijgewerkt: 10 januari 2012

Advies

Organisaties

Fonds Psychische Gezondheid
Psychische Gezondheidslijn, voor vragen over psychische problemen. Telefoon: 0900 903 903 9 (op werkdagen van 10.00 – 16.00 uur, € 0,20 p/m) of stel je vraag via het online formulier.

Anoiksis
Vereniging van schizofrenie en chronisch-psychotische mensen.  
 
Ypsilon
Vereniging voor familieleden van mensen met schizofrenie of een psychose.
 
Labyrint-In Perspectief
Landelijke zelfhulporganisatie van en voor familieleden van psychiatrische patiënten.

Trimbos-instituut
Het Trimbos-instituut zet zich in voor het verbeteren van de geestelijke gezondheid door het delen van kennis.
 
Hulp & Instanties
Hier vind je meer informatie over hulp & Instanties. Wie doet wat en waar vind je ze bij jou in de buurt.
 
 
________________________________________
 
Meer lezen
 
Schizofrenie  Medische en praktische informatie voor patiënten en hun omgeving.
A. Wunderink, 2002.
ISBN 9066114371
 
Diagnose Schizofrenie.  15 levensverhalen van familieleden.
C. van Well, 2003.
ISBN 9058980561
 
Psychosen en schizofrenie.  Theorie en behandeling.
M. Kabela, 2003.
ISBN 9026517327
 
Zorgboek Schizofrenie.  Wat kun je doen om je evenwicht te bewaren en een leven op te bouwen dat de moeite waard is?
E.H. Coene, S. Kollaard (eindred.), 2004.
ISBN 9072248880

Lees het ervaringsverhaal van Henk op de website van het Fonds Psychische Gezondheid

Laatst bijgewerkt: 10 januari 2012