Posttraumatische stress-stoornis

Overzicht

De klap die pijn blijft doen

Onverwachte, ingrijpende gebeurtenissen kunnen het leven van iemand ernstig ontwrichten. Denk aan mensen die overvallen worden op straat, betrokken zijn bij verkeersongelukken, militairen die oorlogsgeweld meemaken, en ook mensen die te maken krijgen met natuurrampen, inbraken, overvallen, brand, aanrandingen, verkrachtingen en gijzelingen.
 
De meeste mensen kunnen een traumatische ervaring zelf verwerken. Maar sommigen slagen er niet in de draad van hun leven weer op te pakken. Hun angst en machteloosheid blijven terugkomen. Ze kampen met allerlei lichamelijke en psychische klachten. Deze klachten kunnen wijzen op een posttraumatische stress-stoornis (PTSS). De gebeurtenis heeft in hun geest een diepe wond (trauma) geslagen. Die roept zoveel stress op, dat het dagelijks leven na de gebeurtenis (post = na) ernstig verstoord is.

Kwetsbaarheid

De meeste mensen staan er zelden bij stil dat zij zelf het slachtoffer van een schokkende gebeurtenis kunnen worden. Ze hebben het gevoel controle over hun leven te hebben. Dat gevoel van veiligheid en de vanzelfsprekende dagelijkse routine maken het mogelijk normaal te leven en toekomstplannen te maken. Onverwachte, schokkende en levensbedreigende gebeurtenissen vagen de veiligheid en vanzelfsprekendheid in één klap weg. Ze vormen een angstaanjagende confrontatie met de eigen kwetsbaarheid en onmacht. En soms ook met de gruwelijke dingen waartoe medemensen in staat zijn. De tijd die nodig is om dat te verwerken, is voor iedereen anders.

Normale reactie

Tijdens een overval, verkrachting of andere schokkende gebeurtenis handelen mensen vaak automatisch. Zonder iets te voelen, zonder na te denken. Achteraf worden ze overspoeld door ontreddering, ongeloof en verbijstering, verslagenheid en doodsangst. Ze trillen, beven en huilen van verdriet en machteloze woede. In de eerste tijd na de gebeurtenis is er weinig over van het vertrouwen waarmee ze eerder in het leven stonden. Dat is een normale reactie op een abnormale gebeurtenis.

Hoe vaak komt het voor?

Jaarlijks worden anderhalf miljoen mensen slachtoffer van geweld of bedreiging. Ook raken elk jaar veel mensen betrokken bij ongelukken. Ongeveer 20% van alle mensen betrokken bij een ongeluk of andere schokkende gebeurtenissen, ontwikkelt een posttraumatische stress-stoornis. Drie keer zoveel vrouwen als mannen krijgen er in hun leven mee te maken. Dit komt vooral door de grotere kans op verkrachting of aanranding en andere vormen van geweld. Ook kinderen en jongeren kunnen een posttraumatische stress-stoornis ontwikkelen. De posttraumatische stress-stoornis raakt veel mensen. Het is niet iets om je voor te schamen of om voor anderen te verbergen.

Laatst bijgewerkt: 30 december 2011

Symptom

Direct na een traumatische ervaring ontstaan vaak lichamelijke en geestelijke klachten. Het is normaal om daar tot zo’n drie maanden last van te hebben. Als de klachten na drie maanden niet verdwenen zijn kan er sprake zijn van een posttraumatische stress-stoornis.  De klachten die het slachtoffer daardoor heeft, beperken hem in zijn dagelijks functioneren.

Soms krijgen mensen pas na maanden of jaren last van de traumatische ervaring. Dat geldt bijvoorbeeld voor:

• Slachtoffers van incest.
• Mensen met oorlogservaringen.
• Mensen die vervolgd of gemarteld zijn vanwege hun politieke of religieuze opvattingen of etnische afkomst.

Wisselende verschijnselen  

Een posttraumatische stress-stoornis gaat vaak gepaard met gevoelens van depressie en angst. Of het uit zich in onverklaarbare lichamelijke klachten en pijn. De verschijnselen van posttraumatische stress wisselen elkaar af. Het ene moment heeft het slachtoffer last van herbelevingen. Dan weer overheersen vermijding of spanning en verhoogde waakzaamheid.

Herbeleving
Tijdens een herbelevingen beleeft de persoon alles opnieuw, alsof het op datzelfde moment gebeurt. 

Herbelevingsverschijnselen zijn:

• Nachtmerries en onrustig slapen.
• Terugkerende herinneringen en gedachten aan de gebeurtenis.
• Regelmatig terugkerende heftige angstreacties met:
  Hartkloppingen en ademhalingsmoeilijkheden,
  Hevig trillen en zweten,
  Verlamd zijn van schrik 
  Of de neiging weg te rennen

Deze reacties komen voor in situaties die aan de gebeurtenis herinneren.

Vermijding

Vermijding beschermt tegen de heftige emoties die een traumatische ervaring  oproept. Het zorgt dat vrijwel ondraaglijke herinneringen slechts stukje bij beetje tot iemand doordringen. 

Vermijdingsverschijnselen zijn:

• Verdringing: de hele gebeurtenis of bepaalde momenten eruit vergeten.
• Gevoelloosheid en leven op de automatische piloot .
• Ontkenning van het gebeurde en ervoor wegvluchten, bijvoorbeeld in keihard werken of overmatig drinken.
• Er niet over willen praten en zichzelf afsluiten voor anderen .
• Het vermijden van de plaats van het gebeurde en situaties die eraan herinneren 

Spanning en verhoogde waakzaamheid

Verschijnselen van spanning en verhoogde waakzaamheid zijn:

• Gespannenheid, gejaagdheid, geen rust of geduld hebben en constant alert zijn .
• Schrikachtigheid en overgevoeligheid.
• Prikkelbaarheid, woedeaanvallen en huilbuien.
• Somberheid en gebrek aan plezier en interesse.
• Grote vermoeidheid, maar slecht in- of doorslapen.
• Concentratieproblemen.

Overige verschijnselen zijn:

• Zichzelf verwijten maken en schuldig voelen
• Minderwaardigheidsgevoelens
• Roekeloos gedrag, drank- en drugsmisbruik

Laatst bijgewerkt: 10 januari 2012

Oorzaken

Of iemand een posttraumatische stress-stoornis ontwikkelt, hangt af van een groot aantal factoren

Aard, ernst en duur

Een belangrijke rol spelen de aard, ernst en duur van het trauma. En de mate waarin iemand zich machteloos heeft gevoeld en doodsangst heeft doorgemaakt.

Alleen of samen

Het maakt uit of je iets alleen meemaakt of samen met andere mensen. Het blijkt moeilijker om een gebeurtenis te verwerken die het slachtoffer alléén heeft meegemaakt, zoals een overval of verkrachting. Dat is moeilijker dan het verwerken van een gebeurtenis waarvan meer mensen het slachtoffer zijn geworden, zoals een vliegramp. Slachtoffers van seksueel misbruik krijgen vaak posttraumatische stressklachten.

Eenmalig of herhaaldelijk

Wanneer een ingrijpende gebeurtenis zich over langere tijd of vaker voordoet, ontwikkelen mensen eerder een posttraumatische stress-stoornis dan na een eenmalige gebeurtenis. Voorbeelden van zo’n chronisch trauma zijn seksueel misbruik, (kinder-) mishandeling en concentratiekamp- en oorlogservaringen. Acute, eenmalige trauma’s zijn bijvoorbeeld een inbraak, een auto-ongeluk of het abrupte verlies van een geliefd iemand.

Voldoende steun

De omgeving speelt een grote rol. Een slachtoffer verwerkt de traumatische ervaring beter als hij voldoende gelegenheid krijgt om erover te vertellen, goed wordt opgevangen en voldoende steun krijgt.  Dat maakt de verwerking van seksueel misbruik extra moeilijk. Dan kampt het slachtoffer vaak met schaamte en schuldgevoelens. Die vormen een extra barrière om over de ervaring te praten.

Persoonlijkheid

De persoonlijkheid van mensen speelt eveneens een rol. Mensen, die goed over hun gevoelens kunnen praten, positief denken en actief omgaan met problemen lopen een kleinere kans op het ontwikkelen van een posttraumatische stress-stoornis. Gesloten en verlegen mensen blijken er juist meer kans op te hebben. Kunnen accepteren dat de eigen ontreddering en angst normale gevoelens zijn bij een traumatische gebeurtenis, helpt bij het verwerkingsproces.

Betekenis

Tot slot is de vraag van belang of iemand betekenis kan geven aan het gebeurde. Dat kan bijvoorbeeld door het leven te herwaarderen. Veel slachtoffers gaan na de traumatische gebeurtenis andere dingen in het leven belangrijk vinden. Ook het vergelijken van het eigen lot met dat van anderen is een manier om betekenis te geven aan het gebeurde.

Laatst bijgewerkt: 10 januari 2012

Diagnose

De eerste stap is toegeven en accepteren dat er iets aan de hand is. Neem je gevoelens en klachten serieus. Hieronder lees je meer over wat jezelf kunt doen.

Praten

Het is belangrijk je problemen met anderen te delen. Praten lucht op! Door te praten over je problemen geef je voor jezelf toe dat ze er zijn. Door hardop te denken merk je wat voor klachten je hebt en hoe erg ze zijn. En misschien ontdek je dat je niet de enige bent met dit probleem. Misschien kan deze persoon je steun geven. Er rust nog altijd een taboe op psychische problemen. Veel mensen durven niet over hun problemen te praten uit schaamte of uit angst ‘gek’ gevonden te worden. Die angst is meestal onterecht.

Praten, maar met wie?

Het is belangrijk iemand te kiezen bij wie je je op je gemak voelt. Iemand die jou goed kent en die om je geeft. Dat kan een zus, broer of ouder zijn. Maar ook een goede vriendin of sportmaatje. Soms zijn problemen gemakkelijker te bespreken met iemand die je minder goed kent. Denk aan een collega, een vertrouwenspersoon of een bedrijfsarts. Het kan ook een geestelijk raadsman of –vrouw zijn.

Bellen

Wil je of kun je niet met iemand uit je omgeving praten? Dan kun je ook bellen met een telefonische hulpdienst. Je bepaalt zelf wanneer je belt en je kunt anoniem blijven. Ook familieleden en andere naasten kunnen hier terecht. Hieronder leest je twee voorbeelden van telefonische hulpdiensten.

• Psychische Gezondheidslijn
  De mensen aan de telefoon zijn vrijwilligers die veel weten over psychische problemen. Ze luisteren naar je, kunnen je steun bieden en advies geven. Ze hebben telefoonnummers en adressen van patiëntenverenigingen en hulpverleners bij je in de buurt. Bel 0900 903 903 9 (€ 0,20 p/min. elke werkdag van 10.00 – 16.00 uur).
• Sensoor
  Deze telefonische hulpdienst is dag en nacht bereikbaar. De mensen aan de telefoon zijn vrijwilligers die weten hoe belangrijk het is om je verhaal aan iemand kwijt te kunnen. Bel 0900 0767 (€ 0,05 p/min.).

Schrijven

Misschien kun je niet over je problemen praten, omdat het te gevoelig is. Dan kun je je problemen ook opschrijven. Schrijven kan een manier zijn om onder woorden te brengen wat je bezighoudt. Je kunt het voor jezelf houden en het in een dagboek opschrijven. Ook kun je iemand een brief schrijven. Je kunt je verhaal of vraag ook mailen naar de Psychische Gezondheidslijn. 

Online

 tools en therapie
Voor veel klachten kan het internet een uitkomst bieden. Dit, al dan niet begeleide, online aanbod varieert van tools tot therapie.

Informatie zoeken

Informatie kan je helpen inzicht te krijgen in je problemen of klachten. Over psychische problemen en psychiatrische ziekten bestaan folders, brochures, (zelfhulp) boeken, dvd’s en internetsites zoals deze.

Brochures, boeken en dvd’s kun je bestellen in de webwinkels van het Fonds Psychische Gezondheid en het Trimbos instituut. Je kunt ook terecht bij een Informatiewinkel Geestelijke Gezondheidszorg bij je in de buurt. Daar vind je informatie over psychische problemen, behandelingen en therapeuten. Adressen vind je in de telefoongids of op internet.

Veel instellingen voor geestelijke gezondheidszorg organiseren informatiebijeenkomsten over psychische problemen. Sommige bijeenkomsten zijn voor mensen met een bepaald psychisch probleem, andere zijn voor partners of ouders. Ze worden vaak aangekondigd in huis-aan-huisbladen.

Cursussen en trainingen bij instellingen voor geestelijke gezondheidszorg 

Elke instelling voor geestelijke gezondheidszorg (GGZ) geeft trainingen en cursussen voor het aanpakken van lichte psychische klachten. Kijk voor meer informatie op de website van de instelling voor geestelijke gezondheidszorginstelling bij je in de buurt.

Hulp zoeken

Gaan de klachten niet over? Of worden ze erger en maak je je daar zorgen over? Merk je dat je niet goed meer kunt functioneren? Dan is het verstandig om hulp te zoeken bijvoorbeeld bij de huisarts.

Tips voor het slachtoffer

• Gun jezelf veel tijd en rust.
• Probeer langzaam tot je te laten doordringen wat er precies is gebeurd. Het kan je helpen om de gebeurtenis gedetailleerd op te schrijven, met alle bijbehorende gedachten en gevoelens.
• Praat over wat je is overkomen. Dit is van groot belang voor het verwerkingsproces.
• Vrienden en familie zullen het vaak moeilijk vinden om over de gebeurtenis te beginnen, maar dat betekent niet dat ze er niets over willen horen. Geef aan wanneer je wel en geen behoefte hebt om te praten. En denk niet te snel dat mensen je toch niet begrijpen.
• Zoek steun bij mensen bij wie je je veilig en vertrouwd voelt of bij lotgenoten.
• Probeer ook met anderen te praten over wat er in hun leven gebeurt. Dat geeft afleiding en helpt relativeren, voor zover mogelijk.
• Pak beetje bij beetje de vertrouwde dagelijkse routine weer op. Houd een normaal dagritme aan en eet gezond.
• Zoek afleiding, doe ontspanningsoefeningen of ga sporten, bijvoorbeeld fietsen of wandelen. Dit is goed voor het verwerkingsproces. Neem ook tijd om leuke dingen te doen.

Laatst bijgewerkt: 10 januari 2012

 

Behandeling

Therapie helpt

Behandeling van posttraumatische stress-stoornis vindt plaats in groepsverband of individueel, afhankelijk van de gebeurtenis. Een groep kan steun bieden. Ook de partner wordt vaak bij de behandeling betrokken. Behandeling leidt tot aanzienlijke verbetering bij 80 procent van de mensen met een posttraumatische stress-stoornis.

Minder heftige emoties

In psychotherapie zal meestal geprobeerd worden de traumatische ervaring geleidelijk onder ogen te zien. Daarbij ligt het tempo nooit hoger dan wat het slachtoffer aankan. Het is belangrijk dat de gebeurtenis en de bijbehorende emoties, de pijn en het verdriet, een plek krijgen. Door er veel over te praten wordt het gebeurde ‘gewoner’ en worden de emoties minder heftig.

Verwerken

Doel van de behandeling is onder meer de traumatische ervaring een plaats in het verleden te geven. Het slachtoffer moet het gevoel van veiligheid terugkrijgen. En de controle over het eigen lichaam en leven. Bij de therapie kunnen onder meer hypnose en schrijftherapie als hulpmiddel worden ingezet:

• Onder hypnose zijn traumatische herinneringen makkelijker te verdragen en daardoor beter te verwerken.
• Het schrijven over de schokkende gebeurtenis helpt de emoties te uiten en een streep te zetten onder die gebeurtenis.

Een relatief nieuwe therapie is EMDR: eye movement desensitization and reprocessing. Tijdens het ophalen van de traumatische ervaring worden afleidende prikkels aangeboden, zoals geluiden en bewegingen. Dit blijkt te helpen bij het verwerken van de ervaring.

Medicijnen

Medicijnen kunnen de therapie ondersteunen. Ze maken het verwerkingsproces draaglijker, maar kunnen het niet vervangen. De zogenaamde antidepressiva worden het meest gebruikt. Deze medicijnen verminderen het gevoel van ontreddering. Een eventueel bijkomende depressie kan hiermee eveneens bestreden worden. Soms schrijft de arts in het begin kalmerende medicijnen voor. Ze verminderen de angsten en slapeloosheid.

Laatst bijgewerkt: 10 januari 2012

Je Omgeving

Leven met een posttraumatische stress-stoornis betekent veel pijn en lijden. Normaal functioneren is daardoor niet mogelijk. Mensen kunnen problemen krijgen in hun relatie of op het werk en in een isolement terechtkomen. Ook kunnen ze hun toevlucht nemen tot overmatig drank- of drugsgebruik.

Tips voor de omgeving

• Probeer te blijven luisteren naar wat het slachtoffer over de ervaring vertel. Het is belangrijk dat de persoon in kwestie erover kan praten en zich gehoord voelt, ook na een aantal maanden.
• Houd er rekening mee dat de gebeurtenis nog maanden kan nawerken. Denk niet te snel dat iemand er nu wel overheen zal zijn.
• Wees voorzichtig met grapjes en adviezen als ‘probeer het maar snel te vergeten’.
• Vraag het slachtoffer hoe je hem of haar kunt steunen, zodat hij of zij dit zelf kan bepalen. Neem de persoon in kwestie niet teveel uit handen, zodat hij of zij het gevoel terugkrijgt zelf controle over zijn leven te hebben.
• Probeer schuldgevoelens niet 'weg te praten', maar neem ze serieus. Ze helpen het slachtoffer vat te krijgen op het gebeurde. Ze zijn daarmee zinvol, al zijn ze niet terecht.
• Zoek meer informatie in de boekhandel, bibliotheek of op internet.
• Zoek zelf steun als het je teveel wordt.

Laatst bijgewerkt: 10 januari 2012

Advies

Organisaties

Fonds Psychische Gezondheid
Psychische Gezondheidslijn, voor vragen over psychische problemen. Telefoon: 0900 903 903 9 (op werkdagen van 10.00 – 16.00 uur, € 0,20 p/m) of stel je vraag via het online formulier.

Stichting Centrum '45
Traumabehandeling van volwassenen en jeugdigen. 
 
Stichting Pharos
Kenniscentrum vluchtelingen en gezondheid.

Sinai Centrum
Instelling voor geestelijke gezondheidszorg, onderzoeks- en behandelcentrum voor psychotraumabehandeling.

Trimbos-instituut
Het Trimbos-instituut zet zich in voor het verbeteren van de geestelijke gezondheid door het delen van kennis.

Hulp & Instanties
Hier vind je meer informatie over hulp & Instanties. Wie doet wat en waar vind je ze bij jou in de buurt.
 
________________________________________
 
Meer lezen
 
Ik ben er kapot van.  Over psychotrauma en de verwerking van schokkende gebeurtenissen.
C. Mittendorff en E. Muller, 2000.
ISBN 9053523081
 
Trauma en herstel.  Gevolgen van geweld, van mishandeling thuis tot politiek geweld.
J.L. Herman, 2002.
ISBN 9028416536

Lees het ervaringsverhaal van Jacob op de website van het Fonds Psychische Gezondheid.

Laatst bijgewerkt: 10 januari 2012