ADHD

Overzicht

Van de hak op de tak

Rondrennen, de aandacht ergens niet bij kunnen houden, niet luisteren. Het hoort bij kinderen. Ook volwassenen kunnen zich soms moeilijk concentreren, maken slordige fouten of zitten onrustig te schuiven tijdens een vergadering. Maar bij sommige kinderen en volwassenen overheerst het gebrek aan concentratie en rust.
Ze hebben moeite het dagelijks leven te organiseren en te plannen. Schoolprestaties en werk lijden hier ernstig onder. Ze hebben ook problemen in contacten met leeftijdgenoten. Thuis zijn ze moeilijk hanteerbaar. Zulke kinderen en volwassenen lijden aan een aandachtstekortstoornis met hyperactviteit. Dit wordt vaak afgekort tot ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder, ook wel vertaald met Alle Dagen Heel Druk). Vroeger werd dit ook wel (niet helemaal juist) Minimal Brain Damage (MBD) genoemd.

ADD

Sommige kinderen en volwassenen met ADHD hebben wel grote problemen hun aandacht ergens bij te houden, maar zijn niet hyperactief. Ze zijn juist opvallend stil, dromerig en passief. Deze vorm van ADHD wordt ook wel ADD genoemd, Attention Deficit Disorder. ADHD kan zich ook uiten in grote impulsiviteit en hyperactiviteit zonder aandachtsproblemen.

Hoe vaak komt het voor?

Zeker 3 op de 100 kinderen in Nederland heeft last van ADHD, waarvan 1 ernstig. Dit zijn zo’n 40.000 kinderen tussen de 5 en 14 jaar. De klachten nemen bij ongeveer eenderde in de loop van de jaren wel af. Ongeveer 30-60% van hen houdt klachten als volwassene. Dit zijn in Nederland ca. 100.000 volwassenen. De diagnose ADHD wordt twee tot drie keer zo vaak gesteld bij jongens als bij meisjes. Op volwassen leeftijd is dat verschil verdwenen. Mogelijk wordt de stoornis bij meisjes minder snel herkend dan bij jongens, omdat zij vaker ADD hebben. Ze zijn minder agressief en hyperactief. Ze komen daardoor minder snel in de problemen. ADHD raakt veel mensen. Het is niet iets om je voor te schamen of om verborgen te houden.

Laatst bijgewerkt: 30 december 2011

Symptom

De belangrijkste verschijnselen van ADHD zijn:

• Aandachts- en concentratieproblemen
  Kinderen en volwassenen met ADHD zijn snel afgeleid. Overal zijn prikkels: de telefoon, een kat in de tuin of een klasgenoot die zit te giechelen, maar ook de eigen fantasie en gedachtegang. Bij iemand met ADHD dwaalt de aandacht af bij elke prikkel. Daardoor vergeet hij waar hij mee bezig was. Daardoor maakt hij  dingen niet af, begint hij om de haverklap aan iets anders en maakt veel fouten. Verder kunnen kinderen en volwassenen met ADHD moeilijk luisteren en dingen onthouden. Daardoor hebben andere mensen het gevoel nauwelijks contact met hen te krijgen. Ze vergeten afspraken en verjaardagen en raken spullen kwijt.
• Hyperactiviteit of overbeweeglijkheid
  Kinderen met ADHD wiebelen, draaien of friemelen voortdurend of tikken steeds met hun voet op de grond. Ze praten veel en druk. Ze kunnen erg doordraven. Bij volwassenen met ADHD lijkt de hyperactiviteit op het oog vaak afgenomen. Van binnen voelen ze zich echter nog even onrustig als vroeger. Ze hebben geleerd de neiging tot bewegen te onderdrukken. Mensen met ADHD kunnen zich moeilijk ontspannen.
• Impulsiviteit en heftige emotionele uitbarstingen.
  Kinderen en volwassenen met ADHD handelen vóór ze denken. Ze doen onbezonnen dingen. Ze vallen mensen in de rede, flappen dingen eruit, geven antwoord voordat de vraag helemaal is gesteld en dringen voor zonder dit in de gaten te hebben.

De overige verschijnselen zijn:

• Heftige en onvoorspelbare emotionele uitbarstingen
• Bijvoorbeeld drift- en huilbuien. Dit komt deels door de ADHD, deels uit frustratie doordat veel dingen niet lukken.
• Hoofd- en bijzaken moeilijk kunnen onderscheiden
• Moeite met onderscheid maken tussen hoofd- en bijzaken.
• Moeite met sociale signalen
• Moeite met sociale signalen opvangen.
• Weinig gevoel voor tijd en moeite met plannen
• Dit uit zich bijvoorbeeld in te laat komen op afspraken en opdrachten niet op tijd afkrijgen.
• Onhandigheid en houterigheid.
• Vaak vallen en knoeien.

Er kan sprake zijn van ADHD wanneer bij een kind of volwassene constant meerdere van deze verschijnselen sterk aanwezig zijn.

Bijkomende klachten of problemen:

ADHD gaat bij meer dan de helft van de kinderen en volwassenen gepaard met andere
psychische klachten, zoals depressie en angst- en dwangstoornissen. Bij kinderen komt de combinatie met leerproblemen, zoals dyslexie (leesblindheid), en agressief gedrag nogal eens voor. Volwassenen hebben soms ook een persoonlijkheidsstoornis, bijvoorbeeld borderline. ADHD kan verder samengaan met eet-, gok-, drugs- of alcoholverslaving.

ADHD of niet?

Vaststellen of een kind ADHD heeft, is niet eenvoudig. Het kost tijd. Het onderscheid met de normale, bij de leeftijd horende problemen en drukte is moeilijk te maken. Bovendien kan het kind zich in contact met vreemden, zoals een hulpverlener, in eerste instantie rustig en aangepast gedragen. De situatie is dan zo nieuw en spannend dat het kind geconcentreerd het gesprek kan volgen en opdrachten kan maken. Ook dat bemoeilijkt het stellen van de diagnose.

Diagnose bij volwassenen

Wanneer ADHD niet op jonge leeftijd is herkend, is de diagnose op volwassen leeftijd eveneens moeilijk. De hyperactiviteit is vaak wat afgenomen, maar er spelen allerlei andere problemen, zoals relatieproblemen, depressie of angsten. Daarvan is de oorzaak na al die jaren moeilijk te achterhalen.

De diagnose

Er bestaat nog geen test voor ADHD. De diagnose wordt gesteld door een gespecialiseerde arts (psychiater, psycholoog). Die baseert zich op gesprekken met en onderzoek van het kind of de volwassene zelf en op informatie van familieleden en uit school(rapporten). Ook bij volwassenen met ADHD wordt voor de diagnose gekeken naar het gedrag als kind. ADHD ontstaat namelijk vóór het zevende jaar. Verhalen van ouders, broers en zussen en de partner zijn belangrijk, omdat iemand met ADHD zelf vaak te weinig zicht heeft op de eigen bijdrage aan de problemen. Ook wordt vaak lichamelijk onderzoek gedaan om andere oorzaken uit te sluiten.

Laatst bijgewerkt: 30 december 2011

Oorzaken

ADHD ontstaat vóór het zevende jaar. Bij ADHD spelen biologische en sociale factoren een rol evenals persoonlijkheidskenmerken.

Biologische factoren

Een belangrijke rol bij het ontstaan van ADHD spelen biologische factoren zoals anderswerkende hersenen, erfelijkheid, hersenbeschadiging en misschien voedingsmiddelen. De hersenen van mensen met ADHD verwerken informatie uit de buitenwereld anders dan de hersenen van mensen zonder ADHD. Bij het ontstaan van ADHD is aanleg, met name erfelijkheid van groot belang. ADHD komt in bepaalde families vaker voor. Soms kan de aandoening het gevolg zijn van een hersenbeschadiging bij de geboorte of door infectie of ernstig hoofdletsel. De relatie tussen ADHD en een hyperactieve reactie op bepaalde voedingsmiddelen wordt nog steeds onderzocht.

Sociale factoren

Sociale factoren kunnen de ADHD tot uiting brengen of verergeren. Bijvoorbeeld spanningen tussen ouders, een chaotische opvoedingssituatie, veel afkeuring of pestgedrag op school.

Persoonlijkheidskenmerken

Verder kunnen persoonlijkheid en temperament de ADHD versterken. Sommige mensen zijn ‘van nature’ impulsiever, opvliegender, beweeglijker of dromeriger dan anderen.

Laatst bijgewerkt: 30 december 2011

Diagnose

De eerste stap is toegeven en accepteren dat er iets aan de hand is. Neem je gevoelens en klachten serieus. Hieronder lees je meer over wat jezelf kunt doen.

Praten

Het is belangrijk je problemen met anderen te delen. Praten lucht op! Door te praten over je problemen geef je voor jezelf toe dat ze er zijn. Door hardop te denken merk je wat voor klachten je hebt en hoe erg ze zijn. En misschien ontdek je dat je niet de enige bent met dit probleem. Misschien kan deze persoon je steun geven. Er rust nog altijd een taboe op psychische problemen. Veel mensen durven niet over hun problemen te praten uit schaamte of uit angst ‘gek’ gevonden te worden. Die angst is meestal onterecht.

Praten, maar met wie?

Het is belangrijk iemand te kiezen bij wie je je op je gemak voelt. Iemand die jou goed kent en die om je geeft. Dat kan een zus, broer of ouder zijn. Maar ook een goede vriendin of sportmaatje. Soms zijn problemen gemakkelijker te bespreken met iemand die je minder goed kent. Denk aan een collega, een vertrouwenspersoon of een bedrijfsarts. Het kan ook een geestelijk raadsman of –vrouw zijn.

Bellen

Wil je of kun je niet met iemand uit je omgeving praten? Dan kun je ook bellen met een telefonische hulpdienst. Je bepaalt zelf wanneer je belt en je kunt anoniem blijven. Ook familieleden en andere naasten kunnen hier terecht. Hieronder leest je twee voorbeelden van telefonische hulpdiensten.

• Psychische Gezondheidslijn
  De mensen aan de telefoon zijn vrijwilligers die veel weten over psychische problemen. Ze luisteren naar je, kunnen je steun bieden en advies geven. Ze hebben telefoonnummers en adressen van patiëntenverenigingen en hulpverleners bij je in de buurt. Bel 0900 903 903 9 (€ 0,20 p/min. elke werkdag van 10.00 – 16.00 uur).
• Sensoor
  Deze telefonische hulpdienst is dag en nacht bereikbaar. De mensen aan de telefoon zijn vrijwilligers die weten hoe belangrijk het is om je verhaal aan iemand kwijt te kunnen. Bel 0900 0767 (€ 0,05 p/min.).

Schrijven

Misschien kun je niet over je problemen praten, omdat het te gevoelig is. Dan kun je je problemen ook opschrijven. Schrijven kan een manier zijn om onder woorden te brengen wat je bezighoudt. Je kunt het voor jezelf houden en het in een dagboek opschrijven. Ook kun je iemand een brief schrijven. Je kunt je verhaal of vraag ook mailen naar de Psychische Gezondheidslijn. 

Online tools en therapie

Voor veel klachten kan het internet een uitkomst bieden. Dit, al dan niet begeleide, online aanbod varieert van tools tot therapie.

Informatie zoeken

Informatie kan je helpen inzicht te krijgen in je problemen of klachten. Over psychische problemen en psychiatrische ziekten bestaan folders, brochures, (zelfhulp) boeken, dvd’s en internetsites zoals deze.

Brochures, boeken en dvd’s kun je bestellen in de webwinkels van het Fonds Psychische Gezondheid en het Trimbos instituut. Je kunt ook terecht bij een Informatiewinkel Geestelijke Gezondheidszorg bij je in de buurt. Daar vind je informatie over psychische problemen, behandelingen en therapeuten. Adressen vind je in de telefoongids of op internet.

Veel instellingen voor geestelijke gezondheidszorg organiseren informatiebijeenkomsten over psychische problemen. Sommige bijeenkomsten zijn voor mensen met een bepaald psychisch probleem, andere zijn voor partners of ouders. Ze worden vaak aangekondigd in huis-aan-huisbladen.

Cursussen en trainingen bij instellingen voor geestelijke gezondheidszorg 

Elke instelling voor geestelijke gezondheidszorg (GGZ) geeft trainingen en cursussen voor het aanpakken van lichte psychische klachten. Kijk voor meer informatie op de website van de instelling voor geestelijke gezondheidszorginstelling bij je in de buurt.

Hulp zoeken

Gaan de klachten niet over? Of worden ze erger en maak je je daar zorgen over? Merk je dat je niet goed meer kunt functioneren? Dan is het verstandig om hulp te zoeken bijvoorbeeld bij de huisarts.

Tips  voor volwassenen met ADHD

• Probeer de verschijnselen van ADHD te leren herkennen. Dat helpt je om een beeld te krijgen van het effect dat ADHD op je leven heeft. Het helpt om er greep op te krijgen.
• Bedenk dat je sterk de neiging hebt om je aandacht te verliezen. Probeer je werkplek of studeerkamer daarom zo in te richten dat je niet snel wordt afgeleid.
• Praat met de belangrijkste mensen in je omgeving over je stoornis, zodat zij je begrijpen en kunnen steunen.
• Zorg voor een duidelijke structuur in je dagindeling.
• Zoek zo nodig professionele hulp of begeleiding voor het op orde brengen of houden van je leven.

Laatst bijgewerkt: 30 december 2011

Behandeling

Therapie 

De behandeling van ADHD bestaat allereerst uit psycho-educatie. Deze voorlichting over de stoornis helpt inzicht te krijgen in de verschijnselen ervan. Ouders kunnen via Parent Management Training (PMT) of groepstherapie leren op een bepaalde manier om te gaan met hun kind met ADHD. Zo kunnen ze proberen het gedrag van hun kind bij te sturen. Eventueel gebeurt dit in combinatie met socialenvaardigheidstraining en psychotherapie. De school wordt ook vaak  betrokken bij de behandeling. De behandeling kan worden gecombineerd met medicijnen.

Hulp aan volwassenen 

Volwassenen hebben vaak tevergeefs geprobeerd hun leven aan te passen aan hun hyperactiviteit en concentratieproblemen. Behandeling kan ertoe leiden dat de verschijnselen van ADHD verminderen. Samen met de behandelaar onderzoekt iemand hoe hij eigenschappen als originaliteit, creativiteit en intuïtie beter kan gebruiken. Bijvoorbeeld in een nieuwe opleiding of baan. Er is ook aandacht voor rouw om gemiste kansen. Begeleiding thuis of door een coach kan helpen de dagen te ordenen en het huishouden, werk en relaties te organiseren. De therapie gaat ook in op stresshantering, ontspanning, verbetering van sociale vaardigheden en het stimuleren van een positief zelfbeeld. Volwassenen met ADHD en ouders van kinderen met ADHD kunnen verder veel steun hebben aan contact met lotgenoten.

Medicijnen

Medicijnen kunnen ADHD niet genezen, maar wel de verschijnselen verminderen. Ze moeten meestal jarenlang gebruikt worden. Het meest gebruikte medicijn is methylfenidaat (Ritalin, Concerta). Dit medicijn helpt de onrust, impulsiviteit en concentratieproblemen te verminderen bij meer dan 70% van de kinderen en volwassenen met ADHD. Ook kan het de stemmingswisselingen en agressieve uitbarstingen beperken. Andere veelgebruikte medicijnen bij ADHD zijn antidepressiva en Clonidine.

Laatst bijgewerkt: 30 december 2011

Je Omgeving

Kinderen met ADHD zijn vaak eenzaam of ze worden gepest, omdat ze spelletjes verstoren of te wild zijn. Ook hebben ze veel conflicten thuis en met leerkrachten op school. Veel mensen met ADHD lukt het niet een opleiding af te ronden. Het is voor hen vaak moeilijk om werk of relaties te houden. Ze komen bij anderen over als onattent en egocentrisch, omdat ze ongepaste opmerkingen maken of (onopzettelijk) afspraken niet nakomen. Velen hebben faalangst, het gevoel ‘het niet goed te doen’ en ‘het niet voor elkaar te krijgen’, terwijl ze weten dat ze het kunnen. Ook hebben ze grotere kans op verslavingen en verkeersongelukken. En ze lopen meer risico in aanraking te komen met criminaliteit. ADHD gaat zelden vanzelf over.

Tips voor ouders van een kind met ADHD

• Zorg voor een duidelijke dagindeling, vaste regels en vaste plaatsen voor dingen in huis.
• Geef eenvoudige, korte opdrachten en regels.
• Geef je kind complimenten voor goed gedrag. Stimuleer leuke eigenschappen.
• Als je kind ergens helemaal in opgaat, zoals een spannend computerspel, denk dan niet ‘hij kan het dus best, als hij maar wil...’. Dat is niet waar.
• Neem voldoende tijd voor jezelf, je partner, andere kinderen en vrienden.
• Praat met de leerkrachten over de ADHD en de benadering van je kind.
• Zoek meer informatie over ADHD, in bibliotheek, boekhandel of op internet.
• Zoek tijdig hulp.
• Zoek zelf steun als het je teveel wordt.

Laatst bijgewerkt: 30 december 2011

Advies

Organisaties

Fonds Psychische Gezondheid
Psychische Gezondheidslijn, voor vragen over psychische problemen. Telefoon: 0900 903 903 9 (op werkdagen van 10.00 – 16.00 uur, € 0,20 p/m) of stel jouw vraag via het online formulier.

Vereniging Balans
Landelijke vereniging voor ouders van kinderen met ontwikkelings-, gedrags- en leerproblemen, voor informatie, hulp en advies.  

Impuls Landelijke patiëntenvereniging voor volwassenen met AD(H)D en aanverwante stoornissen.

Netwerk ADHD bij volwassenen
Voor informatie over diagnostiek, behandeling en behandelaars van ADHD bij volwassenen.

Trimbos-instituut
Het Trimbos-instituut zet zich in voor het verbeteren van de geestelijke gezondheid door het delen van kennis.

Hulp & Instanties
Hier vind je meer informatie over hulp & Instanties. Wie doet wat en waar vind je ze bij jou in de buurt.

Meer lezen

In kort bestek. ADHD bij volwassenen.  Boekje met informatie voor patiënten, familieleden en belangstellenden.
S. Kooij en A. Paternotte, 2001.
ISBN 9080667412

Zit stil!  Handleiding voor het opvoeden van overbeweeglijke en gedragsmoeilijke kinderen.
T. Compernolle en T. Dorelijers, 2001.
ISBN 9789020944549

Aandacht, een kopzorg?  Gids voor volwassenen met concentratieproblemen (ADD en ADHD)
K. Nadeau, 2007.
ISBN 9789026518010

Het is ADHD.  Alles over de kenmerken, diagnose, behandeling en aanpak thuis en op school.
A. Paternotte en J. Buitelaar, 2005.
ISBN 9789031345649

Lees het ervaringsverhaal van Anne op de website van het Fonds Psychische Gezondheid.

Laatst bijgewerkt: 30 december 2011